KENT GÜNDEMİNE BAKIŞ / EKİM 2023 GİRİŞ Salt insan olmakla elde edilen “eğitim hakkı”, temel eğitimden ücretsiz biçimde ve ırk, cinsiyet, etnik köken, dini aidiyet, politik görüş, yaş ya da engellilik gibi bireysel özelliklerden bağımsız olarak yararlanmayı kapsar. Eğitim hakkı, BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, BM Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi (ÇHS) ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi birçok uluslararası insan hakları belgesinde garanti altına alınmıştır.1 1960 yılından kalma ve şu ana dek 107 devlet tarafından onaylanan “Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Sözleşme” ise UNESCO’nun önde gelen standart belirleyici araçlarından olup eğitim hakkını her yönüyle kapsayan ve uluslararası hukukta bağlayıcı güce sahip ilk uluslararası belgedir.2 Bununla birlikte, Eğitim 2030 Gündemi ve eğitime yönelik Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi 4’ün3 de temel taşı niteliğindedir (Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları ve Göstergeleri, 2023)4. UNESCO’ya göre dünya çapında 244 milyona yakın çocuk ve genç sosyal, ekonomik ya da kültürel sebeplerle eğitimden mahrum kalırken, dünya ülkelerinin yalnızca %70’i 9 yıl veya daha fazla zorunlu eğitimi yasal olarak garanti ediyor.5 Oysaki birçok araştırma, en temel insan haklarından olan eğitimin bireyleri ve toplumları sosyal ve ekonomik olarak geliştirip dönüştürdüğüne, bu alanda yapılan yatırımların ise toplumsal fayda ve sermayeyi ençoklaştırdığına işaret etmektedir. Eğitimin bu dönüştürücü gücü, sosyal dışlanmaya maruz kalmış kişileri bulundukları çeşitli yoksunluk hallerinden çıkaran, böylelikle değişim ve gelişimi toplumsal düzeyde yaratan güçlendirici bir potansiyele karşılık gelmektedir. Bourdieu’ya göre (1977)6 eğitim kurumları olan okullar öğrencilere eşit yaklaşmak ve öğrencilerin doğuştan sahip oldukları eşitsizlikleri gidermek zorundadır; bu doğrultuda da eğitimin temel rolü sosyal sınıfların varlığını, fırsat yapısını ve böylelikle de sosyal düzeni yeniden yaratmak olmalıdır. Eğitimin toplumsal tabakalaşmaya alternatif olmak, yukarı yönlü sınıfsal hareketliliği sağlamak gibi bir işlevi bulunmasına ve zorunlu örgün eğitim herkes adına yasalarla garanti edilmiş olmasına karşın, Türkiye’de eğitim sisteminin rekabetçi piyasa düzenine terk edilmesiyle doğrudan eğitimin ve eğitime erişimin kendisinin sınıfsallaştığı yeni bir düzen belirdi. Eğitim, çok kısa süre içerisinde, herkese eşit ve ücretsiz sağlanması gereken temel bir insan hakkı olmanın 1 United Nations Human Rights Office of the High Commissioner, The Right to Human Rights Education. https://www. ohchr.org/en/resources/educators/human-rights-education-training/right-human-rights-education 2 UNESCO, “What you need to know about the right to education?”. https://www.unesco.org/en/right-education/ne ed-know 3 SKA 4: Kapsayıcı ve hakkaniyete dayanan nitelikli eğitimi sağlamak ve herkes için yaşam boyu öğrenim fırsatlarını teşvik etmek. 4 Sürdürülebilir Kalkınma için Küresel Amaçlar, Küresel Amaçlar 4/17: Nitelikli Eğitim. https://www.kureselamaclar.org amaclar/nitelikli-egitim/ 5 UNESCO, “What you need to know about the right to education?”. https://www.unesco.org/en/right-education/ need-know 6 Bourdieu, P. (1977) Reproduction in Education, Society and Culture, Sage, Beverly Hills. 2